Venice, 1501, nimbi omuhindi womavero yaRenaissance ngu nakuhonga CMO wanambano

Kombunda yombura ekuru rotjiwa netano, Europe ya ri notjiposa. Ehindiro rombapira, ndi ombura omirongo vitano komurungu ra ri ohunga uriri okuza Mainz, nambano ra ri apehe. Ozohindiro ozengi pu eyovi motjiwaṋa popezu na mena yovirongo vivari. Popezu nomiriyona omirongo vivari yozombapira nḓa hindirwe nḓe zu okuza, nḓi ozengi pomambo nga ovatjange va tjange mombura eyovi. Otjiposa, mombepo ndji omuhonge wonambano ma ungurisa, ya woronganene tjinene, nondjizikiro youtjiwa wa wira.

Oviingi mbya zu movihindiro imbi vya ri ovihuze uriri. Ozombapira nḓa hindirwe tjimanga nomapuko wozondjinyo mo. Omahindururiro womambo nga hi na esemba, nga sora okurandwa. Ozombapira zomasere ndza hindirwe pambo mena rekereka ndji ha muna ovimariva mo. Ovihuze mbya nyonwa okurira omirongo vyozombura mokupitisiwa, nambano vya twa motjindji nu vya woronganisiwa tjinene. Ovakwatere vyomayenda yonganda va ri va hoze, nungwari ovapristerure va ri ave resa imbi mbya tjanga. Ovihindiro ovipe vya ri ovinananḓengu, nu kape na ngwa konḓonona.

Outjiwa, ndu ratjata wa ziri kombapo, wa tjaera okuhaṋa otjiposa. Ehindiro ra ri opupu. Ehindiro ra ri apehe. Ehindiro, otja ovandu voruveze indwi ave hungire, ra wira momake wovandu mbe ha ripura na ro.

Motjiwaṋa hi, mo Venice, kwa hita omuhonge umwe wozombura popezu na mirongo vine na ndano wena Aldus Manutius. Eye ka ri omuhindi. Eye wa ri omuhonge wa Latin na Greek ngwa honga ozombura omurongo ovazandu vomaṱunḓu wa Pio mo Carpi, nu ngwa tjita, mozombura inḓo, omeripura omazikame ohunga naimbi Europe mbya hepa. Otjizikuke, ozombapira omazikamisiro wozombuke za Greek. Kaari orondu kapa ri otjiposa. Orondu pa ri otjiposa nu auhe wa ungurira ihi nayi.

Aldus wa zikamisa ehindiro re mo Venice mombura 1494. Popezu tjimanga, wa tjita ovina vine mbi ma vi munika, okuza koruveze ndwi, tjimuriwo ombuka yombanḓe yonambano.

Otjotenga otja omikaro vyokutjanga. Wa ungura noviwa ovinene vyozombonge za Greek mo Europe, oviingi vyawo aa vi turisa mondjuwo ye omuini, okurongera ozombapira za Aristotle, Aristophanes, Sophocles, Herodotus, Thucydides, Plato, na Demosthenes. Oviingi vyanao vya ri ozombapira zotenga nḓa hindirwe zovihuze mbi kOuninginya. Avihe vya rongwa nondjeripo otjiposa tji ha ripurire ko rukuru. Indu Erasmus tja vanga kutja Adages ye tjitwe nawa, wa toroka kO Venice na kara puna Aldus omieze omuyendo okumuna kutja ku tjitwe nawa. Ihi kaari otjiungura tjomuhindi ngu tjita omivandu omingi. Ihi otjiungura tjondjuwo ndja toorora kutja i ri ohunga natjike.

Outjavari wa ri otjina otjipe tjozonyoro. Mombura 1500, Aldus wa ningire omuhambure Francesco Griffo okuhambura otjina otjipe tjozonyoro, tji tji tembama nu tji zikamane, tji za komake wovakwatere va Vatican mbe ri ovahonge. Ihi tja rire italic. Ihi tja ri omatoororo wokuresika, omatoororo wombanḓe, nomatoororo wotjiwaṋa, aehe pamwe. Tja yandja ku Aldus okutwako otjihuze otjingi motjipande, ihi tja mu yandja okutjita omatoororo outjatatu, wokurundurura omuano wombuke omuini.

Ozombuke mekuru rotjiwa netano za ri ovihuze vyondjuwo. Ozonene, ozondjinene, nḓa kutwa komeza, nḓa resiwa poviungurise. Aldus wa toora ozombuke inḓo, e ze twa mo italic ye ombe, ne ze mangera moutupo outiṱi. Wa ze ryana libelli portatiles, ozombuke ozombepo ozotiṱi ndji sora okutjindwa, nu za panga, popezu, otjikoro tjokuresa moruwo. Ovanane mbe tjiwa okuresa va sora okutjinda Virgil moruvereko. Va sora okuresa Cicero mekunino. Va sora okukara noruwongo rwoveni, posi yokuenda kuine. Ihi kaari omuano womarandisiro. Ihi otjihuze otjipe pokati komuresi nomatjangwa, na Aldus wa tji tunga.

Mombura 1502, Aldus wa kambura otjiraisiro: onja ndji ombunga ohunga notjikwatero. Emeho ra za kotjimariva otjinatjimbo tja Roma, tja pewa i omutjiukwa, tjenene tji ri ondjivisiro yombuze Suetonius nda tjanga ohunga na Augustus. Festina lente. Tupuka rukahoze. Toroka tjimanga, nungwari nomeripura. Onja ra ri ondjizikiro. Otjikwatero tja ri okuzikama. Aldus wa twa otjiraisiro kombanda yombuke aihe ndje tjita, ne twa ombuze ndji mekondjero rondjuwo omuini. Ihi imbi ovi tu ri, tja hungire. Otja tji matu ungura nao. Randa otja nao.

Aldine Press, otja komurungu wozohindiro ozengi mo Venice, ya ri otjiungura otjitiṱi uriri. Aldus ka randisa okukapita umwe. Imbi mbya tjita posi yanao, wa rire otjiraisiro tji tji zikama motjiposa tji tja tjaera okuhaṋa. Ovahonge va randere ozombuke za Aldine tji ve ze muna uriri. Ovarumbe, ave munu ondjira, va uta okuhindira ozonja zomapuko kozombuke ozongandje moutumbe outjinene nga mombura 1502 Omuano wo Venice wa zika omazuriro okuve tjaera. Aldus wa pewa ihi ovahonge ovengi vombuze ve isa otja omakwatero yotenga wombanḓe yonambano. Ondangi ndji, otja ozondangi tji ze ri, ya ri otjiveri ku tjimwe. Wina ya ri onḓengu.

Onja notjikwatero vi ri nokuungurisiwa nandino. Ovakongonone ovengi vya toora otjiraisiro komurungu okupitira mozombura omasere yetano, otjinatjimbo Doubleday, orupa rwaPenguin Random House. Ihi matji tjiti kutja Aldine Press ombanḓe ndji ungura oure tjinene mehungi rotjiwaṋa.

Ombango yokuhungira ombuze ndji nambano, mombura 2026, oyo kutja auhe mo Venice kombunda yekuru rotjiwa netano wa ri ungurisa oviungurise vyoviungurwa tjimuriwo. Ehindiro kaari ombango ya Aldus. Ombango, ombamba tjatjiri, ya ri ombuta yomatoororo nga tjita ohunga naimbi oviungurise mbi ri ohunga natjo. Ondando yomikaro vyokutjanga. Ombepo yozonyoro. Omuano wotjiungurwa. Otjiraisiro tji tji tjivikwa. Ombuze ndja hungirwa ndji wa sokukara na yo aruhe. Ka randisa okukapita otjiposa. Wa zikama pombanda yatjo.

Rundurura ehindiro nu twa po otjitenda tjokutjita, nomasanenwa nga tjaerwa okuraisa nawa. Oviungurise vya wira mombapo. Otjiposa tja tondoka. Outjiwa kau haṋa rukwao, orondu okukondja ombango otjizikuke, nu kape na ngu ma sora okutjiwa kutja otjipeka tjatje ombuze i za pi. Ozombanḓe nḓe rire ozomananḓengu, rukwao, ozo nḓe toorora imbi vi ri, ne ve kambura omatoororo nga mu avihe otjihakwa omurande tji ka hunga. Imba mbe hi nakutjita nao mave kara moviungurwa, mongaro yorupo, nu kave nakuresiwa i umwe.

Festina lente kai ombuze ombi komuvyu mbwi. Toroka tjimanga. Toroka tjinene. Nungwari toroka nomasa, notjiraisiro, notjipo tji hungirwa. Tjinga ave hi nao, oviungurise mavi yandja oviungurwa oveni ku wina, nu kape na, nandarire wina, ngu ma sora okuhungira kutja ohunga natjike.

Ozohindiro za ri tjimuriwo. Onja ya ri omukuma.

Tjanga yoye.


Plan B otjiwaṋa tjombanḓe nomeripura yotjiungura. Matu vatere otjiwaṋa okurira otja tji tji sora okuresiwa i ovandu, ovitenda, novyo oveni.